।। श्री सूक्त एक विचार ।।

   देवता पंचायतनामध्ये देव्याराधनाचे सूक्त म्हणून श्रीसूक्त प्रसिद्ध आहे. ते सर्व ऐहिक कामना पूर्ती करणारे असल्यामुळे ते काम्यसूक्त म्हणून विख्यात समजले जाते. ऐहिकाची देवता, भाग्य देवता, वैभव संपत्ती. शेतीवाडी, पशुधन,धनधान्य, पुत्र पौत्र आणि सेवक परिवार अशा सर्व प्रकारची लौकिक संमृद्धी आणि तिचा उपभोग मनसोक्त घेता यावा, असे आयुआरोग्य आपल्याला लाभावे, अशी प्रार्थना या श्रीसूक्तामधे ऋषीनी केलेली आहे. 

  श्रद्धावंताच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या या श्रीदेवीचे हे सूक्त भक्तांच्या पूर्ण कसोटीला उतरलेले आहे असे पाहाण्यास मिळते.तथापि हा श्रीदेवीचा सर्व विष्कार बाह्य जीवनव्यापी ऐहिकच आहे. या श्रीलक्ष्मीचे आगमनाने बाह्य अलक्ष्मी अक्काबाई दूर होते हे खरे असले, तरी त्यामुळे स्वतःच्या मोठेपणाचा ऐश्वर्यमद अंतरात निर्माण होण्याची भीती असते. हे ही तितकेच सत्य आहे आणि त्याचा परिणाम लक्ष्मी 'अपगामिनी' होण्यांत म्हणजे वाईट मार्गानी निघून जाण्यात होतो. बाह्य जीवनात ऐश्वर्य आणि अंत:करणात सुसंस्कार असतील तरच ही लक्ष्मी 'अनपगामिनी' म्हणजे स्थीर राहणारी होते. अग्नी आपल्या विविध कार्याप्रमाणे विविध नावाने ओळखला जातो. ऋषी या जातवेद अग्नीला आपले बरोबर श्रीदेवीला लक्ष्मीला घेऊन येण्याविषयी याचसाठी प्रार्थना करतो आहे की, या श्रीलक्ष्मीच्या उपभोगाचे सम्यक्ज्ञान त्यामुळे प्राप्त होईल कारण तो अग्नी सर्वज्ञ जाणता आहे. 

'गामिनी' या शब्दातून लक्ष्मी चंचल असल्याचे सूचित केले आहेच व फक्त तिचे हे गमन अपमानि घडू नये ही इच्छाही या सूक्तात प्रामुख्याने व्यक्त केलेली आहे. म्हणून स्थीर हा शब्द प्रयोग न करतां ऋषीनी 'अनपगमिनी' हा शब्द योजलेला आहे. त्या श्रीदेवीला जर गमन करावेसे वाटले, तर तिने दान धर्मातून लोकमंगल कार्यासाठीच जावे, अशीच इच्छा त्याने व्यक्त केलेली या सूक्तातून दिसून येते. श्री लक्ष्मी 'अनपगमिनी' असावी. या ऋषीच्या इच्छेमागचे वर्मही आपण समजून घेणे आवश्यक आहे. बल आणि उन्माद हे अलक्ष्मी आक्काबाईचे दोन पुत्र आहेत, असे पुराणातून वर्णन आहे. लक्ष्मी जेव्हा केवळ उपभोगाचे साधन बनते, तेव्हा तिचे ठायी हे. पुत्र जन्म

घेतात. यासाठी सावधगिरी म्हणून सत्पात्र व्यक्तीच्या हातीच श्रीदेवी राहावी. हे सूक्तरचित्या ऋषीना सांगावयाचे आहे.

त्यासाठी त्यांनी पात्रतेची कसोटी परिश्रम कष्ट हीच ठरविली आहे. परिश्रम करणाऱ्यासच श्रीलक्ष्मीचे मोल कळते. परिश्रम आणि उपभोग यांची म्हणूनच फारकत होता कामा नये. परिश्रमातून प्राप्त झालेल्या श्रीलक्ष्मीच्या कृपेस एक विशेष स्वाद, पुष्टता आणि तुष्टता प्राप्त होते. नाहीतर परिश्रम विरहित प्राप्त झालेल्या लक्ष्मीचा भोग, रोगात रूपांतरित होत असतो.

दीपावलीत लक्ष्मीपूजन करतात. आपण सोने, चांदी आणि प्रचलित नाण्याची पूजा करीत असतो. त्यावेळी या श्रीसूक्ताचा पाठ विशेषतेने केला जातो. सूक्ताची रचना संस्कृत भाषेत असल्यामुळे बहुसंख्यांना त्याचा अर्थ कळत नाही आणि सोने, नाणे दागदागिने म्हणजेच लक्ष्मी असा अत्यंत संकुचित अर्थ आपले मनांत प्रस्थापित होतो. म्हणून मुद्दाम इथे हे श्रीदेवी लक्ष्मीचे 'श्रीसूक्त' मराठी भाषेत  देत आहोत. नित्याच्या जीवनात आणि प्रासंगिक साधनेत भक्तांना त्याचा उपयोग निश्चितच होईल. 

दररोज सायंकाळी शुचिर्भूत अवस्थेत याचे किमान १६ पाठ, ते शक्य नसल्यास शुक्रवारी किंवा पोर्णिमेला तरी करणे आवश्यक आहे.

।। भावार्थ श्रीसूक्त ।।

श्री गणेशाय नमः ।

जो सर्वज्ञ जाणता । तोच श्री लक्ष्मीचा ज्ञाता ।।

जातवेद नामे विख्याता । सर्वसाक्षी अग्निदेव ।।१।।

त्यासी करितो मी प्रार्थना। लक्ष्मीस आणी आमुचे सदना।।

शुभ मार्ग आचरणा । प्रेरणा दाती श्रीदेवी ।।२।।

जिची आहे सुवर्णकांती हरिणापरिस चैतन्य गती ।

रौप्य सुवर्ण अलंकार धर्ती। ऐसी लक्ष्मी आणी घरा ।।३।।

हे सर्वात्मका जातवेदा । जी सन्मार्ग दावी सर्वदा ।

ऐसी लक्ष्मी अढळा वरदा । तूं पाचारी मजसाठी ।।४।।

जिच्या संयोगे सुवर्ण गाई । इष्टमित्र सर्वकाही ।

अवघा परिवार सुखदायी। मज होईल प्राप्त की।।५।।

लक्ष्मी असावी अनपगामिनी । जी न देते मनमानी ।

जी विचरण करी धर्मी-दानी। लोक मंगला श्रीदेवी ।।६।।

अलक्ष्मी अक्काबाई । बल उन्मादा जन्म देई ।

तिचिया योगे सर्व काही । अंती विनाश पावते ।।७।।

ती अपगामिनी बया । अनाचारी महामाया ।

तिची न पडावी कोठे छाया। ऐसी विनवणी तव पायी।।८।।

धन धान्याचा सुवर्ण रथ। त्यावर श्रीदेवी बसली स्थित।।

घोडे पळता ध्वनि उसळत । गजचित्कारा प्रमाणे ।।९।।

ऐसी लक्ष्मी आमुचे घरी । प्रसन्न वदना ईश्वरी ।

नित्य नांदावी जन्मभरी । हीच प्रार्थना करितसे ।।१०।।

सुखरूपी सुहासस्यवदनी । हिरण्यमयी तेजस्विनी ।

तृप्तिरूपी तृप्तीदायिनी । आर्द्र हृदयी पद्मारूढा ।।११।।

ऐसी श्रीदेवी प्रेमला । यश कीर्तीदाती कमला ।

आवाहन करून तिजला। विनम्र भावे बोलावितो।।१२।।

जैशी शीतल चंद्रप्रभा । ऐसी जिच्या तनुची शोभा ।

जी संतोषवी सुखगर्भा । तेजोमय देवांच्या ।।१३।।

ऐसी उदार सुकोमल । जैसी नाजुक कमलवेल ।

तिचे चरणी शिरकमल । ठेउन शरण आलो मी ।।१४।।

माझी अवकळा हरवी । अलक्ष्मी नष्ट करावी ।

ऐसी प्रार्थना माझी बरवी । पूर्ण करावी श्रीदेवी ।।१५।।

तुझ्या तपाचे फळ प्रत्यक्ष । उत्पन्न झालासे बिल्ववृक्ष ।

वनस्पतीत श्रीवृक्ष । म्हणून प्रसिद्ध जगती या ।।१६।।

त्या श्रीवृक्षाची फळे । हरोत माया मोहाचे अडथळे ।

माझ्याही श्रमाच्या तपोबळे। जीवन व्हावे विकसीत।।१७।।

न मिळो तुझ्या कृपेचा वर । हरो दैन्य दरिद्र्य समग्र ।

आदित्यवर्णे मजवर । अंतर्बाह्य कृपा करी ।।१८।।

जन्म घेतला महान राष्ट्री। मज लाभाया धन अन् कीर्ती।।

परिश्रमशील सौजन्यमूर्ति। परिचारक मज लाभावे ।।१९।।

क्षुधा तृष्णा यानी मलिन । अभद्र अलक्ष्मी तुझी बहिण ।

तिचा नाश संपूर्ण । तुझ्या कृपेने करीन मी ।।२०।।

या मातीतिल रस-गंध । आहे बहुतच कष्ट साध्य ।

परि भूमाता ही समृद्ध । रूप तुझेची श्रीदेवी ।।२१।।

चराचराची मातोश्री । वरदायिनी श्रीदेवी ।।२२।।

तुझ्या मुळेच धनधान्या। प्रसवे भूमी नित्य नवे ।।३०।।

ही रस - गंधा धरित्री । जीवाची नित्य पुष्टिदाती ।

हिचे करिता मंथन । नानाविध देते धन ।

कष्ट तपाचे साधन । जो आचरी त्यासाठी ।। २३।।

ही गोमयाने परिपूर्ण । भरली आहे संपूर्ण ।

भूतमात्राचे चैतन्य । हिचिया हाती नियंत्रित ।। २४।।

ऐसी ही श्रीदेवी शुभदा । हरी दैन्य दुःख आपदा ।

पूजनीय सदा सर्वदा । व्यक्ती समष्टीसाठी असे ।। २५।।

घर आणि राष्ट्रोद्धार । करण्या हिचाचि आधार ।

म्हणुन विनवुन वारंवार । हिज सदनी आणीतसे ।।२६।।

तिच्या कृपेचे वरदान । रक्षी धनधान्य पशुधन ।

याची जाणीव संपूर्ण । माझे ठायी नित्य वसो ।। २७।।

माझे मनिचे संकल्प । आणि वाणी मधले सत्य ।

तिनेच रक्षावे नित्य । ऐसी प्रार्थना करीतसे ।। २८।।

भाग्य वैभव आणि यश । मजला व्हावे नित्य वश ।

ऐसी कृपेची तुझ्या आस । श्रीदेवी मी धरितसे ।। २९।।

आता भूमीतिल कर्दमा । तुजला करितो मी वंदना ।

तुझे वास्तव्य नित्य । असावे शेतीवाडीत ।

पद्मासनी होवून स्थित । श्रीदेवी मग प्रगटेल ।। ३१।।

माझे कुळी तिचा वास । नित्य नांदुदे ऐसी आस ।

तुझ्या मागतो सहाय्यास । यश कीर्ती मम तव हाती।।३२।।

या भूमीतिल जलाशय । प्रसवोत स्नेह करूणामय ।

हे कर्दमा त्यांच्यासह । तूंही वसावे नित्य इथे ।।३३।।

आणि आणावी आमुचे घरी । श्रीमहालक्ष्मी परमेश्वरी ।

कुळ उध्दारक श्री ईश्वरी । प्रार्थित तुजला चिक्लिता ।।३४।।

हे सर्वज्ञा जातवेदा । कमल पुष्पानी संमृद्धा ।

भूलक्ष्मी द्यावी वरदा। सुजलाम् सुफलाम् श्रीदेवी ।। ३५।।

पिंगटवर्णी कसदार । आल्हाददायक उर्वर ।

सुवर्णदायी जलधर । श्रीदेवीला आणावी ।।३६।।

हे सर्वज्ञा अग्नीदेवा । पीक धारिणी संमृध्दा ।

कणसे लोंब्या आणि शेंगा। रूपधारिणी स्वर्णमयी।।३७।।

ऐसी भूलक्ष्मी सुवर्णमयी । अंग अलंकार तीच स्वयी ।

आर्द्रता नांदे जिचे हृदयी । भूलक्ष्मीला मज देई ।। ३८।।

हे जातवेदा ईश्वरा । सन्मार्गेच चालवी ऐसी धरा ।

श्रीदेवीच्या देउन करा । तूंचि समृद्ध करी मज ।। ३९।।

सुवर्ण गाई दासदासी । इष्ट मित्र परिवारासी ।

सुख संमृध्दीच्या अनंत राशी। येतिल मग माझे घरी।।४०।।

जो शुध्द संयमी पवित्र । व्रतस्थ राहुन जपेल सूक्त ।

या चाळिस ओव्यांचा नित्यपाठ।जीवन करी सुखदायी ।।४१।।

त्या यश कीर्ती आणि वैभव । निश्चित देइल अग्नी देव ।

या श्रीसूक्ताचा ऐसा भाव । श्रीकृष्ण भारती निवेदिता ।।४२।।

हे हिरण्यमयी श्रीसूक्त । ऋषि आनंद कर्दम चिक्लित ।

आणि आहे इंदिरासुत । ऐसे उपासके जाणावे ।।४३।।

श्री आणि अग्नि देवता । सकलकाम पूर्ती का ।

ओवी छंदातुन यासी गाता। स्वामी श्रीकृष्ण भारती।। ४४।।

श्रीलक्ष्मी प्राप्तीसाठी । करि जो धारण आपुले कंठी

जप अभिषेक हवनासाठी। त्यास लक्ष्मी तृप्त करी।।४५।।

ऐसा जाणावा अभिप्राय । सर्व सुखाची करण्या सोय ।

श्रीसूक्त हे महाचिन्मय । श्रध्दावंता फळदायी ।।४६।।

।। इतिश्री भावार्थ श्रीसूक्त संपूर्ण ।।

@ कपिल खेडेकर @

संस्कुत मध्ये असलेल श्री सुक्त

हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् । 

चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१॥

हे अग्ने (जातवेद),सोन्यासमान वर्ण असणा-या, सर्व पातकांचे हरण करणा-या (हरिणीसमान सुंदर,चपळ असणा-या), सोन्या-चांदीच्या माळा धारण करणा-या, चंद्राप्रमाणे (शीतल) असलेल्या सुवर्णमय लक्ष्मीला माझ्यासाठी आवाहन कर.

तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । 

यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥२॥

हे अग्ने, त्या कधीही दूर न जाणा-या (अविनाशी) लक्ष्मीला माझ्यासाठी आवाहन कर, जिच्याकडून मला धन, गाय, घोडा तसेच पुरुष (नातलग,मित्र) मिळावेत.

अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् । 

श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥३॥

जिच्या मिरवणुकीत सुरुवातीला घोडे, मध्यभागी रथ आहेत (जी रथात बसलेली आहे), जेथे हत्ती ललकारी देत आहेत, अशा लक्ष्मीला मी आमंत्रित करतो. ती देवी मजवर कृपा करो.

कांसोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तांतर्पयन्तीम् । 

पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥४॥

जिचे हास्य चमकदार आहे, जी सुवर्णमखरात विराजमान आहे, जी मायाळू आहे, तेजस्वी आहे, स्वतः तृप्त असून इतरांनाही तृप्त करते, जी कमळात स्थानापन्न झाली असून तिची कांती कमळाप्रमाणे आहे, अशा लक्ष्मीला मी येथे आमंत्रित करतो. ती देवी मजवर कृपा करो.

चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् । तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥५॥ 

चंद्रासमान आभा असलेली, जिचे यश देदीप्यमान आहे, तिन्ही लोकात देव जिची पूजा करतात, जी उदार आहे, अशा या `ई' नामक लक्ष्मीला मी शरण जातो. माझे दारिद्र्य नष्ट होवो अशी तुला प्रार्थना करतो.

आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः । 

तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥६॥

हे सूर्याप्रमाणे कांती असलेल्या देवी, तुझ्या तपश्चर्येतून निर्माण झाला बेलाचा वृक्ष. त्याची फळे तपाच्या बलाने (माझ्या) अंतरीचे अज्ञान व बाहेरचे दैन्य दूर करोत.

उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह । 

प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥७॥

 देवांचा मित्र (कुबेर) कीर्ती आणि जडजवाहिर यांचेसह मजकडे येवो. मी या देशात उत्पन्न झालो आहे. तो मला कीर्ती आणि उत्कर्ष देवो.

क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् । 

अभूतिमसमृद्धिं च सर्वा न् निर्णुद मे गृहात् ॥८॥ 

भूक, तहान, अस्व्च्छता(रूपी) थोरल्या अलक्ष्मीचा मी नाश करतो. संकटे, अपयश या सर्वांना माझ्या घरातून दूर हाकलून दे.

गन्धद्वारां दुराधर्षा न् नित्यपुष्टां करीषिणीम् । 

ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥९॥ 

जी सुवासांचे प्रवेशद्वार आहे, जिच्यावर आक्रमण दुरापास्त आहे, जेथे नित्य समृद्धी नांदते आणि जी संपन्नेतेचे अवशेष सोडते, अशा त्या सर्व प्राणिमात्रांच्या स्वामिनी लक्ष्मीला मी येथे आमंत्रित करतो.

मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि । 

पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ॥१०॥ 

(माझ्या) मनीच्या इच्छा-आकांक्षांची पूर्ती, वाणीचा सच्चेपणा, पशू, सुंदर रूप आणि अन्न जिच्यामुळे मिळते, ती लक्ष्मी मला यश देवो.

कर्दमेन प्रजा भूता मयि सम्भव कर्दम । 

श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥११॥

जनांसाठी चिखल (कर्दम) हाच आधारभूत आहे. हे कर्दमा (इंदिरेचा पुत्र), तू मजबरोबर रहा. माता लक्ष्मीला माझ्या कुळात स्थापित कर.

आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे । 

नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले ॥१२॥

जलातून ओलसर (चिक्लीत) लोभसता निर्माण होऊ दे. हे चिक्लीता माझ्या घरात निवास कर. (आणि तुझ्याबरोबर) माता लक्ष्मीलाही माझ्या कुलात स्थापन कर.

आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् । 

चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१३॥

हे अग्ने, कमळांच्या तलावाप्रमाणे रसपूर्ण असणा-या, (जनांचे) पोषण करणा-या, सोनेरी वर्णाच्या, कमळांचा हार घातलेल्या, चंद्रासारख्या (शीतल), सुवर्णमय लक्ष्मीला तू मजसाठी आवाहन कर.

आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् । 

सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१४॥

हे अग्ने, जी आर्द्र (जगताच्या निर्माणाला) आधार देणारी आहे, कमळांचा हार घातलेल्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे, अशा सुवर्णमय लक्ष्मीला तू मजसाठी आवाहन कर.

तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । 

यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरुषानहम् ॥१५॥ 

हे अग्ने, दूर न जाणा-या (मजसवे कायम निवास करणा-या), जिच्यात (जिच्यामुळे) मला भरपूर धन, गाई, सेवक, घोडे मिळतील अशा लक्ष्मीला तू मजसाठी आवाहन कर.

यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् । 

सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ॥१६॥

जो (शरीराने) पवित्र व भक्तीने परिपूर्ण असलेला (साधक) दररोज तुपाने हवन करील, (त्याचे मनोरथ पूर्ण होतील). लक्ष्मीची आकांक्षा असणा-याने या सूक्ताची पंधरा कडवी नित्य पठन करावीत.

@ कपिल खेडेकर @